Een tafelkleed als manifest

Isabel Bekker volgt het driejarig honnours-programma Healthy Ageing aan de Hanzehogeschool Groningen. Dat is vrije studieruimte die zij naast haar opleiding fysiotherapie geheel zelf mag invullen. Isabel doet dat door zich onder andere te verdiepen in hoe de kunsten, ethiek en zingeving haar toekomstig werkveld kunnen verrijken. In november vorig jaar raakte ze bij het onderwerp kunst en dementie betrokken toen ze voor Let’s Gro kunstenaar Renee Dijkema hielp bij de organisatie van een Dementie Ervaringsmiddag. Op dinsdag 3 april bezoekt Isabel de manifestatie Een Leven Lang Kunst, een netwerkbijeenkomst over kunst & ouder worden in ’t Kielzog in Hoogezand. Isabel komt speciaal voor de workshop kunst & dementie, georganiseerd door Renee samen met collega kunstenaar Asa.  

Wat een dag. De vogeltjes fluiten, de lucht is blauw en er waait een zachte bries als ik uit de trein in Hoogezand stap. Waar moet ik heen? Kielzog theater. Eerst even de kaart aanzetten en dan maar lopen. Hier links, daar rechts en nog 70m dan is uw bestemming bereikt. Ik loop langs een winkelcentrum af op een modern gebouw. “Kielzog” staat boven de ingang en ik loop met twee oudere dames vast in de deur. Draaideuren, idiote dingen.

Op de trappen bij de ingang zingt Eelsk, een smartlappenkoor. De zangers zijn in het rood en zwart aan en zingen oude Nederlandse liedjes die ik niet ken. Op weg naar de garderobe raak ik al aan de praat met de dames van Vier het Leven, een organisatie die culturele uitjes organiseert voor ouderen. Het podiumprogramma in de theaterzaal begint en eindigt ook koormuziek. Eelsk opent met ‘Avond’ van Boudewijn de Groot. Het is een prachtig lied. Aan het eind van het podiumprogramma waar veel mensen aan het woord komen, zingen we met ook nog met de hele zaal een lied mee. Dan verspreidt het gezelschap zich door het theater voor de projectencarrousel. Daar leer ik allerlei culturele initiatieven en projecten kennen, sommige voor en sommige ook zelf opgezet door ouderen.

Themaworkshop Kunst en Dementie

Na een pauze met koffie en muffins begint in de Raadszaal de workshop waarvoor in naar Hoogezand ben gekomen,  gegeven door Asa Scholma en Renee Dijkema, twee alumni van Academie Minerva. Asa en Renee kwamen tijdens hun studie met het thema dementie in aanraking via het project Ik zie, ik zie van docent-schilder Herman van Hoogdalem.  Sindsdien laat het onderwerp hen niet meer los. Renee is nu zelf als coördinator Dementievriendelijke Wijk actief voor het Odensehuis.   ”Ik geloof, ik geloof, ik geloof”…..het liedje zit nog vast in mijn hoofd….

Ik mocht al vaker met Renée samenwerken. De Dementie Ervaringsmiddag die ik met haar, een paar kunststudenten en studenten Healthy Ageing in het Floreshuis in de Korrewegwijk organiseerde gaf een verfrissende blik op het leven. Buurtbewoners en andere geïnteresseerden en bezochten die middag en deelden hún ervaringen met dementie, geïnspireerd door beeldende kunst en muziek. Asa kende ik toen nog niet.

Het is koud in de Raadzaal. Het gele licht en de grijze muren geven geen sfeervolle ruimte en de zielige plant die in de hoek stond kon het geheel ook niet meer redden. Een medewerker van het theater stelde de grijze, dik gepolsterde stoelen in een kring op. „Mij werd verteld dat ik 20 stoelen in een kring moest zetten.”  Renée en Asa vragen om tafels; ik heb op dat moment nog niet door waarvoor. Ik leg mijn tas op tafel en keek naar de zielige stoelen en de jongen, die inmiddels twee tafels de ruimte in heeft gesjouwd. Hij heeft een oortje in, zou hij belangrijk zijn voor de organisatie?

Ik kijk een beetje dom voor mijn gevoel.

Asa pakt een roze tas met gele, groene en blauwe versieringen. Uit die tas trekt ze twee witte doeken. Dit bleken tafelkleden te zijn. Op het ene tafelkleed staan allemaal dingen met zwarte stift getekend en een plasticachtig materiaal, en 4 foto’s zijn erop genaaid met wit gaas. Een warrige beeld, ik weet niet zo goed waar ik moet beginnen met kijken. Een leeg tafelkleed komt op de grote tafel, waar alle stoelen inmiddels omheen staan. Al toen ik binnen kwam was niemand fan van een grote kring met stoelen. Het betekende doek legt Asa op een kleinere tafeltje. “Gaan we staan of gaan we zitten?” vraagt Asa, volgens mij meer aan zichzelf dan aan de rest. Het wordt zitten.

De eerste mensen komen binnen. Een dame neemt plaats aan het ene uiteinde van de lange tafel. Ze is van ‘Vier het leven’, de organisatie die uitjes organiseert voor ouderen. Ik spreek haar eerder die middag al aan omdat ik haar initiatief heel aansprekend vind. Als ze is gaan zitten, volg ik het gesprek maar met een oor. Asa en Renée daarentegen luisterden aandachtig. De vrouw heeft een harde, brede lach waarbij ze al haar tanden liet zien. Haar ogen lijken niet te lachen. Ze heeft het erover dat ze dingen vergeet. “Iedereen vergeet wel eens dingen” is de reactie van haar buurvrouw. “Ik vergeet ook altijd wat ik ook weer ging doen als ik de keuken in loop. Dat is nog lang geen dementie hoor.” Ik knik, goed punt, denk ik.

Er stromen meer mensen binnen, inmiddels is de helft van de stoelen bezet. Asa aarzelt nog even, nog meer mensen komen binnen, en dan begint ze haar verhaal.  Ik neem de camera over van Renée, die druk bezig met de deelnemers. Ik gef mijn plek op voor een laatkomer en ga met de camera in de hoek staan. De foto’s zijn wazig, het licht is lelijk, het wordt erger zelfs met de flits. Camera uit, ik luister.

Asa’s uitleg verloopt goed, de mensen luisteren geïnteresseerd. Dan gaan we om het betekende kleed op de kleine tafel staan en Asa vertelt over het ontstaan van dit Tafelkleed. Ze vertelt hoe ze als kunststudent gevraagd werd een ontmoeting aan te gaan met een dame met dementie en hoe die dame– door het raampje van haar zorginstelling – naar de wereld keek. Het Tafelkleed is het resultaat van die ontmoeting.

Ik maak foto’s en observeer de mensen. “Wat heeft die mevrouw dan aan het tafelkleed?” vraagt een wat oudere dame, die dicht op het doek is gaan staan.  Ze heeft haar handen in de zij en leunt af en toe over het doek heen. “Dat is een hele goeie vraag, antwoordt Asa en kijkt even naar Renee “Ik denk dat dat voor iedereen verschillend is’. Er ontstaat een kort heen en weer gesprek. “Misschien moeten we ook even blijven staan bij wat deze mevrouw voor de kunststudent betekend heeft” zegt Anke Coumans, de lector die het portretten project van schilder Herman van Hoogdalem en zijn studenten al drie jaar begeleidt.  “Misschien hebben zij niet zo veel voor die dame betekend, maar die mevrouw heeft heel veel betekend voor de student.”  De workshopdeelnemers reageren instemmend. “Groot gelijk” zegt mijn buurvrouw. Er volgen vragen over de opbouw van het doek. Dan keren we terug naar onze plaatsen om de grote tafel met het lege doek. Ik aarzel om te gaan zitten en maak nog wat meer foto’s.

Het gesprek aan de grote tafel vervolgt met de dame, die ik als eerste heb zien binnenkomen. “Ik denk dat ik hier niet op de goeie plek ben” zegt ze, vrij abrupt.  Ik moet denken aan de zin van mijn moeder: “Bella, ik kan je gedachtes van je gezicht aflezen!”. Ik kijk blijkbaar zo vragend, dat een vrouw tegenover mij me een korte glimlach toewerp.

Asa vraagt meteen naar het waarom:  “Hoe wist je dat je hier op de verkeerde plek was?” “Nou, zegt de vrouw, “ik heb hier geen ervaringen mee. Ik dacht dat het om kunst ging. Om hoe je mensen aan de kunstactiviteiten krijgt en zo. Ik heb geen ervaringen met dementie. Behalve dat ik het zelf misschien heb!” Ze lacht weer.

Dit had ik niet verwacht. Mijn zorgbrein begint te ratelen. Coping-stijlen, attributiestijlen en een moeilijk thema. Even een stapje terug. Kijken wat Asa en Renée ervan gaan zeggen. “Maar dan heeft u er toch juist mee te maken” zegt Asa rustig en probeert de vrouw te motiveren om te blijven. Het gesprek gaat door. De meneer naast haar begint ook: “Ik dacht ik kom hier en luister naar mensen die wat te vertellen hebben in een of andere workshop. Ik deel graag theoretische kennis. Dit ben ik niet gewend.”  Gek genoeg vind ik dit een prachtig moment. Ze doen het weer, die kunstenaars,  mensen uit hun comfortzone trekken. Ik luister attent. Dit is zo interessant om te zien, een samenkomen van werelden. Ik ga ook zitten. Ondertussen is het doel van de workshop, om samen dingen op het tafelkleed te schrijven nog niet echt bereikt. Mensen aarzelen. En dan op een gegeven moment begint er een te schrijven. Ze schrijft met grote letters “vasculaire dementie”. En daarna een hartje met daarin “papa”. Het was duidelijk.

Stap voor stap begint de rest van de groep ook dingen op het tafelkleed te schrijven en er wordt gesproken over ervaringen en gedachten over dementie. “Lief meisje, wil je met me trouwen?” vroeg een dementerende man aan zijn vrouw. “Al 55 jaar” antwoorde die elke keer weer. Wat prachtig, maar ook heel pijnlijk. Ik slik een paar keer voordat ik verder ga met mijn rondje om de tafel.

Gescheiden dementerende echtgenoten die elkaar thuis bij de mantelzorgende dochter weer treffen. “Hallo, hoe heet u, waar komt u vandaan? Hadden we mekaar toch eerder leren kennen, wat hadden we dan een mooi leven kunnen hebben”. De verhalen beginnen aan mijn emotionele energie te trekken. Het tafelkleed staat vol. Iedereen heeft iets geschreven of getekend. Er worden vragen gesteld over elkaars geschreven of getekenden dingen en antwoord gegeven. Resultaat: een groot tafelkleed vol met persoonlijke ervaringen, emoties en gedachtes. Een tafelkleed met koffievlekken en zwarte stift.

Met een “blijven lachen” wordt de bijeenkomst afgesloten. Ik vouw het tafelkleed op en pak mijn spullen om naar de trein te lopen. Op weg naar het station zit mijn hoofd zo vol. Wat ga ik hiermee nu doen? Ik weet het niet. Ik sta stil, luister. De vogels fluiten, de lucht is blauw met een paar onheilspellende grijze wolken. De krokussen, paars en wit, staan in de tuinen van de mensen van  Hoogezand.

Wat een Manifest.

Isabel Bekker, april 2018

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *