Arts and Culture, the new partner of Care. Applying Dutch Creative Thinking to the Australian Situation. Door Susan Tredenick

In de afgelopen twee jaar schreef de Australische wijkverpleegkundige en publiciste Susan Tredenick een reeks gastblogs voor HAendeKunsten. Naast de inspirerende observaties en inzichten die ze met ons deelde was Susan in november ook in de gelegenheid haar kennismaking met de kunst & ouderenprojecten uit ons netwerk te delen op de Annual International Arts in Health Conference, dinsdag 13 oktober 2017 Sydney, Australia. In haar laatste blog (na de zomer vertrekt Susan weer, terug naar Australië) is een samenvatting van die presentatie, de observaties van een verpleegkundige in de ouderenzorg en wat zij uit de praktijk van healthy ageing & de kunsten heeft opgepikt om mee naar huis te nemen.

For my last blog I wanted to share with you some of that presentation and the lessons that I learnt from your innovative work and how if we can continue to share knowledge around the globe all aged people may have the opportunity to benefit from having Arts and Culture integrated into their lives and their healthcare. For myself being able to observe, participate and write about the projects here has really touched me not only personally to see the positive effects on all participants and organisers but as a health professional to gain a better understanding of the benefits of the Arts in Aged Care and has made me more determined to bring this into my own practice and that of my organisation in Australia. The projects have bought a tear to my eye, had me cheering from the sidelines and made me remember not to look past the person who is my patient but to engage with them and celebrate who they are. The organisers who believed passionately in their projects and all of the participants who allowed me to engage with them and bring me into their lives has reminded me of my initial reasons to become involved in healthcare.

For the Annual Arts in Healthy Conference I selected four of the ten projects I visited over the past two years, to share some of the valuable lessons that I learnt while visiting the north of the Netherlands. (meer…)

Lees meer

Een tafelkleed als manifest

Isabel Bekker volgt het driejarig honnours-programma Healthy Ageing aan de Hanzehogeschool Groningen. Dat is vrije studieruimte die zij naast haar opleiding fysiotherapie geheel zelf mag invullen. Isabel doet dat door zich onder andere te verdiepen in hoe de kunsten, ethiek en zingeving haar toekomstig werkveld kunnen verrijken. In november vorig jaar raakte ze bij het onderwerp kunst en dementie betrokken toen ze voor Let’s Gro kunstenaar Renee Dijkema hielp bij de organisatie van een Dementie Ervaringsmiddag. Op dinsdag 3 april bezoekt Isabel de manifestatie Een Leven Lang Kunst, een netwerkbijeenkomst over kunst & ouder worden in ’t Kielzog in Hoogezand. Isabel komt speciaal voor de workshop kunst & dementie, georganiseerd door Renee samen met collega kunstenaar Asa.  

Wat een dag. De vogeltjes fluiten, de lucht is blauw en er waait een zachte bries als ik uit de trein in Hoogezand stap. Waar moet ik heen? Kielzog theater. Eerst even de kaart aanzetten en dan maar lopen. Hier links, daar rechts en nog 70m dan is uw bestemming bereikt. Ik loop langs een winkelcentrum af op een modern gebouw. “Kielzog” staat boven de ingang en ik loop met twee oudere dames vast in de deur. Draaideuren, idiote dingen.

Op de trappen bij de ingang zingt Eelsk, een smartlappenkoor. De zangers zijn in het rood en zwart aan en zingen oude Nederlandse liedjes die ik niet ken. Op weg naar de garderobe raak ik al aan de praat met de dames van Vier het Leven, een organisatie die culturele uitjes organiseert voor ouderen. Het podiumprogramma in de theaterzaal begint en eindigt ook koormuziek. Eelsk opent met ‘Avond’ van Boudewijn de Groot. Het is een prachtig lied. Aan het eind van het podiumprogramma waar veel mensen aan het woord komen, zingen we met ook nog met de hele zaal een lied mee. Dan verspreidt het gezelschap zich door het theater voor de projectencarrousel. Daar leer ik allerlei culturele initiatieven en projecten kennen, sommige voor en sommige ook zelf opgezet door ouderen.

Themaworkshop Kunst en Dementie

Na een pauze met koffie en muffins begint in de Raadszaal de workshop waarvoor in naar Hoogezand ben gekomen,  gegeven door Asa Scholma en Renee Dijkema, twee alumni van Academie Minerva. Asa en Renee kwamen tijdens hun studie met het thema dementie in aanraking via het project Ik zie, ik zie van docent-schilder Herman van Hoogdalem.  Sindsdien laat het onderwerp hen niet meer los. Renee is nu zelf als coördinator Dementievriendelijke Wijk actief voor het Odensehuis.   ”Ik geloof, ik geloof, ik geloof”…..het liedje zit nog vast in mijn hoofd….

Ik mocht al vaker met Renée samenwerken. De Dementie Ervaringsmiddag die ik met haar, een paar kunststudenten en studenten Healthy Ageing in het Floreshuis in de Korrewegwijk organiseerde gaf een verfrissende blik op het leven. Buurtbewoners en andere geïnteresseerden en bezochten die middag en deelden hún ervaringen met dementie, geïnspireerd door beeldende kunst en muziek. Asa kende ik toen nog niet.

Het is koud in de Raadzaal. Het gele licht en de grijze muren geven geen sfeervolle ruimte en de zielige plant die in de hoek stond kon het geheel ook niet meer redden. Een medewerker van het theater stelde de grijze, dik gepolsterde stoelen in een kring op. „Mij werd verteld dat ik 20 stoelen in een kring moest zetten.”  Renée en Asa vragen om tafels; ik heb op dat moment nog niet door waarvoor. Ik leg mijn tas op tafel en keek naar de zielige stoelen en de jongen, die inmiddels twee tafels de ruimte in heeft gesjouwd. Hij heeft een oortje in, zou hij belangrijk zijn voor de organisatie?

Ik kijk een beetje dom voor mijn gevoel.

Asa pakt een roze tas met gele, groene en blauwe versieringen. Uit die tas trekt ze twee witte doeken. Dit bleken tafelkleden te zijn. Op het ene tafelkleed staan allemaal dingen met zwarte stift getekend en een plasticachtig materiaal, en 4 foto’s zijn erop genaaid met wit gaas. Een warrige beeld, ik weet niet zo goed waar ik moet beginnen met kijken. Een leeg tafelkleed komt op de grote tafel, waar alle stoelen inmiddels omheen staan. Al toen ik binnen kwam was niemand fan van een grote kring met stoelen. Het betekende doek legt Asa op een kleinere tafeltje. “Gaan we staan of gaan we zitten?” vraagt Asa, volgens mij meer aan zichzelf dan aan de rest. Het wordt zitten.

De eerste mensen komen binnen. Een dame neemt plaats aan het ene uiteinde van de lange tafel. Ze is van ‘Vier het leven’, de organisatie die uitjes organiseert voor ouderen. Ik spreek haar eerder die middag al aan omdat ik haar initiatief heel aansprekend vind. Als ze is gaan zitten, volg ik het gesprek maar met een oor. Asa en Renée daarentegen luisterden aandachtig. De vrouw heeft een harde, brede lach waarbij ze al haar tanden liet zien. Haar ogen lijken niet te lachen. Ze heeft het erover dat ze dingen vergeet. “Iedereen vergeet wel eens dingen” is de reactie van haar buurvrouw. “Ik vergeet ook altijd wat ik ook weer ging doen als ik de keuken in loop. Dat is nog lang geen dementie hoor.” Ik knik, goed punt, denk ik.

Er stromen meer mensen binnen, inmiddels is de helft van de stoelen bezet. Asa aarzelt nog even, nog meer mensen komen binnen, en dan begint ze haar verhaal.  Ik neem de camera over van Renée, die druk bezig met de deelnemers. Ik gef mijn plek op voor een laatkomer en ga met de camera in de hoek staan. De foto’s zijn wazig, het licht is lelijk, het wordt erger zelfs met de flits. Camera uit, ik luister.

Asa’s uitleg verloopt goed, de mensen luisteren geïnteresseerd. Dan gaan we om het betekende kleed op de kleine tafel staan en Asa vertelt over het ontstaan van dit Tafelkleed. Ze vertelt hoe ze als kunststudent gevraagd werd een ontmoeting aan te gaan met een dame met dementie en hoe die dame– door het raampje van haar zorginstelling – naar de wereld keek. Het Tafelkleed is het resultaat van die ontmoeting.

Ik maak foto’s en observeer de mensen. “Wat heeft die mevrouw dan aan het tafelkleed?” vraagt een wat oudere dame, die dicht op het doek is gaan staan.  Ze heeft haar handen in de zij en leunt af en toe over het doek heen. “Dat is een hele goeie vraag, antwoordt Asa en kijkt even naar Renee “Ik denk dat dat voor iedereen verschillend is’. Er ontstaat een kort heen en weer gesprek. “Misschien moeten we ook even blijven staan bij wat deze mevrouw voor de kunststudent betekend heeft” zegt Anke Coumans, de lector die het portretten project van schilder Herman van Hoogdalem en zijn studenten al drie jaar begeleidt.  “Misschien hebben zij niet zo veel voor die dame betekend, maar die mevrouw heeft heel veel betekend voor de student.”  De workshopdeelnemers reageren instemmend. “Groot gelijk” zegt mijn buurvrouw. Er volgen vragen over de opbouw van het doek. Dan keren we terug naar onze plaatsen om de grote tafel met het lege doek. Ik aarzel om te gaan zitten en maak nog wat meer foto’s.

Het gesprek aan de grote tafel vervolgt met de dame, die ik als eerste heb zien binnenkomen. “Ik denk dat ik hier niet op de goeie plek ben” zegt ze, vrij abrupt.  Ik moet denken aan de zin van mijn moeder: “Bella, ik kan je gedachtes van je gezicht aflezen!”. Ik kijk blijkbaar zo vragend, dat een vrouw tegenover mij me een korte glimlach toewerp.

Asa vraagt meteen naar het waarom:  “Hoe wist je dat je hier op de verkeerde plek was?” “Nou, zegt de vrouw, “ik heb hier geen ervaringen mee. Ik dacht dat het om kunst ging. Om hoe je mensen aan de kunstactiviteiten krijgt en zo. Ik heb geen ervaringen met dementie. Behalve dat ik het zelf misschien heb!” Ze lacht weer.

Dit had ik niet verwacht. Mijn zorgbrein begint te ratelen. Coping-stijlen, attributiestijlen en een moeilijk thema. Even een stapje terug. Kijken wat Asa en Renée ervan gaan zeggen. “Maar dan heeft u er toch juist mee te maken” zegt Asa rustig en probeert de vrouw te motiveren om te blijven. Het gesprek gaat door. De meneer naast haar begint ook: “Ik dacht ik kom hier en luister naar mensen die wat te vertellen hebben in een of andere workshop. Ik deel graag theoretische kennis. Dit ben ik niet gewend.”  Gek genoeg vind ik dit een prachtig moment. Ze doen het weer, die kunstenaars,  mensen uit hun comfortzone trekken. Ik luister attent. Dit is zo interessant om te zien, een samenkomen van werelden. Ik ga ook zitten. Ondertussen is het doel van de workshop, om samen dingen op het tafelkleed te schrijven nog niet echt bereikt. Mensen aarzelen. En dan op een gegeven moment begint er een te schrijven. Ze schrijft met grote letters “vasculaire dementie”. En daarna een hartje met daarin “papa”. Het was duidelijk.

Stap voor stap begint de rest van de groep ook dingen op het tafelkleed te schrijven en er wordt gesproken over ervaringen en gedachten over dementie. “Lief meisje, wil je met me trouwen?” vroeg een dementerende man aan zijn vrouw. “Al 55 jaar” antwoorde die elke keer weer. Wat prachtig, maar ook heel pijnlijk. Ik slik een paar keer voordat ik verder ga met mijn rondje om de tafel.

Gescheiden dementerende echtgenoten die elkaar thuis bij de mantelzorgende dochter weer treffen. “Hallo, hoe heet u, waar komt u vandaan? Hadden we mekaar toch eerder leren kennen, wat hadden we dan een mooi leven kunnen hebben”. De verhalen beginnen aan mijn emotionele energie te trekken. Het tafelkleed staat vol. Iedereen heeft iets geschreven of getekend. Er worden vragen gesteld over elkaars geschreven of getekenden dingen en antwoord gegeven. Resultaat: een groot tafelkleed vol met persoonlijke ervaringen, emoties en gedachtes. Een tafelkleed met koffievlekken en zwarte stift.

Met een “blijven lachen” wordt de bijeenkomst afgesloten. Ik vouw het tafelkleed op en pak mijn spullen om naar de trein te lopen. Op weg naar het station zit mijn hoofd zo vol. Wat ga ik hiermee nu doen? Ik weet het niet. Ik sta stil, luister. De vogels fluiten, de lucht is blauw met een paar onheilspellende grijze wolken. De krokussen, paars en wit, staan in de tuinen van de mensen van  Hoogezand.

Wat een Manifest.

Isabel Bekker, april 2018

Lees meer

Mensen die ik gekend heb. Door Betsy Torenbos.

Tussen november 2017 en januari 2018 is ROODPALEIS, het huisgezelschap van de Nieuwe Kolk in Assen op tournee met het project Mensen die ik gekend heb. ROODPALEIS werkt met ‘oral history’ en dans-/bewegingsworkshops met bewoners van diverse woonzorginstellingen. De workshops worden in de ochtend gegeven in huiskamers, ’s middags spelen de acteurs de voorstelling Mensen die ik gekend heb, gebaseerd op de autobiografie van Jan Fabricius (Assen 1871-1964). Artistiek leidster Betsy Torenbos en haar collega’s vertellen over hun ervaringen.

Betsy: “We geven de workshops op verpleegafdelingen van zorginstellingen. Wat me daar het meest heeft getroffen, is het ‘wakker’ worden van de mensen en dan hun prachtige zielen even mogen ontmoeten.”

hoogst persoonlijk en gelijkwaardig

Ons team bestaat voor deze tournee uit vier mensen: Jo Willems (schrijver/dramaturg, theatermaker), Ben Smit (acteur, schrijver, theatermaker), Alina Kiers (actrice, theatermaker) en Betsy Torenbos (danseres/theatermaker/ masseur en artistiek leider ROODPALEIS). Door de vele talenten in deze groep kunnen we de bewoners op verschillende manier aanspreken. Verbaal, non-verbaal, via theater (rollenspel of toneel), via beweging, dans of mime of aanraking.

Betsy: “Het werkt het beste als we in een cirkel zitten en de gezamenlijke focus op één punt ligt. We beginnen voorzichtig met aanrakingsoefeningen en vertellen eigen herinneringen. dan merk je al gauw dat de bewoners ook ‘loskomen’. Vervolgens vertellen zij, in die veilige en rustige omgeving, eenvoudigweg wat in hen leeft. In het uur dat de workshop duurt, is iedereen gelijkwaardig. Een moment van ontspanning waar bewoners zich even aan de dagelijkse beslommeringen kunnen onttrekken. De ontmoeting met vreemde en lieve mensen, en een slagroomsoes bij de koffie blijken een waar cadeau! Ons belangrijkste instrument is de positie van gelijkwaardigheid: naar de ander toe bewegen. Dit betekent bijvoorbeeld letterlijk jezelf op gelijke hoogte plaatsen; kijken of je iemand kunt aanraken, letterlijk of via de ogen. We zoeken een ingang bij elke persoon, contact.

Je staat als workshopleider ten dienst van de ander maar geeft tegelijkertijd veel van jezelf. Het is letterlijk synchroniseren met de ander. Voorwaarde is dat wij onszelf  persoonlijk opstellen; dat we zelf ook een hoogst persoonlijke herinnering delen met de ander. Het belangrijkste is; dat die bewoner zich op dat moment (even) goed voelt. Onze eigen inbreng dient ervoor toegang te vinden tot de zielenroerselen bij de ander.”

Ben: “we noemen het een workshop, maar het is zoveel meer. Als er iets met de deelnemers gebeurt, gebeurt er ook iets met mijzelf. Eenzijdigheid is ver te zoeken. In de verhalenworkshop worden ervaringen gedeeld. Ik luister en ben diep onder de indruk van de levens die zich ontvouwen, over de liefdes, over gemis, over de grote rol van ouders. Die hoeksteen van onze samenleving zit behoorlijk als cement gebakken.”

Op zoek naar sleutels

Betsy: “Stel, je krijgt een groep van tien mensen. Het merendeel van de groep zit in een rolstoel. De een slaapt. De ander heeft pittige ogen, maar kan alleen de armen bewegen, weer een ander is nog maar 60 jaar maar heeft dementie, zit erg opgesloten in zichzelf. Weer iemand anders is juist ‘bij de hand’ en wil ook met woorden reageren. Wat ik bedoel te zeggen…dus een hele gemêleerde groep voor je. Unieke individuen zoals altijd. Geen mens hetzelfde. Terwijl ik daar stond om de mensen om me heen te activeren vond ik ‘een sleutel’. Ik vermengde verhalen vertellen met dans: ’Welke leeftijd heeft u? Hoe oud ben ik?’ De ene persoon zei: ‘ik ben 100’, een ander ‘ik ben 18’. Ikzelf werd 21 jaar oud i.p.v. 48.” Het werd een ontroerend spel.”

Ben: “Betsy zette muziek op en begon te bewegen. Ze raakte een man, een vrouw aan, vroeg ‘wat mag ik dansen?’ en opeens ontstond er een gezamenlijke concentratie, de hele groep was bezig was met die bewegingen, ontstaan in het moment. Iets wat je met verbale uitwisseling niet lukt. Waarom? Omdat we het praten al zo goed kennen? Mensen die fysiek aangeraakt worden, gaan open. Hun blik is anders, soms heel kort, soms wat langer. Bijna iedereen in de groep bleef kijken naar de bewegingen, naar de dans, alsof er iets met hen gezamenlijk gebeurde. Indrukwekkend om mee te maken.”

De workshops blijken ook het personeel sleutels te bieden, voor hoe je je op de afdeling iets ook creatief kan aanpakken, hoe je mensen anders kan benaderen. Zo hoorde Betsy bijvoorbeeld terug: ‘Misschien kunnen we de woonkamer anders gaan inrichten, dan kunnen we een intiemer met de mensen omgaan’. Stoelen in een kring zonder tafels geeft ruimte om te bewegen en aan te raken. Je kunt de mensen van voren benaderen, niet van achteren of van de zijkant als ze aan tafel zitten. En over een man die opgesloten zat in zichzelf zei een medewerkster: ‘misschien kunnen we soms even met hem dansen zoals jij dat deed!’.

De theatervoorstelling
De Drentse toneelschrijver Jan Fabricius (1871-1964) tekende op negentigjarige leeftijd zijn biografie op aan de hand van bijzondere anekdotes van mensen die hij tijdens zijn leven ontmoette: Mensen die ik gekend heb. Onze bewerking van de biografie door ROODPALEIS is een mozaïek van verhalen, Drie verhalen van Fabricius vormen de kern. Daarnaast nodigen de acteurs ook het publiek uit om zelf over de liefde, rouw, het leven of vriendschap te spreken.

Ben en Alina voeren je mee in Fabricius’ denken. Hij kijkt met lichte spot, liefdevolle mildheid en mededogen naar zijn personages.. Met hun interactieve spel creëren zij samen met het publiek een associatief herinneringsproces. Een spel met humor, maar geen klucht. De voorstelling is kwaliteitstheater op locatie, met passende muziek. Het thema, ‘Ik en de ander’ nodigt je uit naar jezelf te kijken via de mensen die je gekend hebt in je leven. Wie was belangrijk en wie niet. Welke verhalen horen daarbij? Leven en dood, de liefde, rouwen en feesten.

Jo: “Onze insteek is om iedereen aan het vertellen te krijgen over wie voor haar of hem belangrijk is of is geweest in zijn leven. Elke keer verbaas ik me er over hoeveel mensen vertellen, hoe open ze dat doen. Misschien kloppen de feiten van hun verhaal niet meer, maar dat neemt niet weg dat elk verhaal op dat moment waarachtig is en dat elk moment van geluk en ontroering telt. In ieders leven.”

Kom je niet bij ons werken?

Alina: “De ontmoetingen met de verzorgers en bewoners uit de zorghuizen maakten indruk omdat ik zag wat er iets gebeurt als je aandacht geeft. Mensen worden weer wakker als het ware, de waan van de dag verandert in zachte aanraking. Ik realiseer me, dat we dat kwijt aan het raken zijn. Door alle drukte en de sociale media zijn we vluchtiger geworden in onze contacten. Bij ouderen en mensen die leven met dementie wordt je gedwongen jezelf in een andere versnelling te zetten, wil je contact maken. De ouderen kunnen dat contact maken heel goed, ze kijken je doordringend aan. Als je met ze spreekt, bestuderen je als het ware. Ze reageren oprecht, ze hebben niets te verliezen.”

Aandacht voor elkaar daar draait het om. En dat is waar ROODPALEIS en de mensen die werken in de zorg elkaar vinden. Zorgmedewerkers staan open voor onze input. Een dame in De Wijde Blik (Assen) zei zelfs …’waarom kom je niet bij ons werken’. Een mooi compliment, maar het zet je ook te denken. Op welke manier kunnen de mensen die werken in de ouderenzorg het beter krijgen, de werkdruk is erg hoog.

Oral History en Dans in de zorg! Let us stay focused op de kwaliteit van leven van de bewoners.

Betsy Torenbos, januari 2017

Het project Mensen die ik gekend heb speelt nog:

  • 5 januari te Ruinen in ’t Neie Punt, Zorgcollectief Zuidwest Drenthe.  
  • 14 januari te Amsterdam bij Henriette Roland Holst, Evean 
  • 19 januari te Musselkanaal , in de Heggerank, Meander
  • 23 en 24 januari te Veendam, in de Veenkade en de Breehoorn, Meander

Lees meer

Being accepted for who we are! Door Susan Tredenick

Het afgelopen jaar bezocht Susan Tredenick, wijkverpleegkundige uit Australië en tijdelijk met haar Nederlandse man en kinderen woonachtig in Groningen verschillende kunstprojecten uit het netwerk van HAendeKunsten. Ze schreef over exposities, projecten in woonzorgcentra, dansvoorstellingen, culturele ontmoetingsmiddagen en andere bijzondere initiatieven van ouderen zelf of van culturele instellingen.  Voor haar laatste blog dit jaar, begaf Susan zich naar Winschoten om een feestelijke ‘high tea’ bij te wonen van  roze50plus Oldambt. Over haar kennismaking met deze bijzonder gezellige belangengroep van LGBTI’s* in de gemeente Oldambt gaat deze blog.  

Recently in my home country, Australia, there have been some significant events affecting the LGBTI community in positive ways. Firstly I was delighted that I could participate in the recent vote for marriage equality and contribute to its success, with over 63% of voters saying YES!, thus ensuring that the Marriage Equality Bill was passed in parliament before the end of the year. There have also been events that have seen our government engage significantly more with people within the LGBTI community to assist with developing strategic frameworks for healthcare.  With all this positivity surrounding me I was eager to accept my invitation to meet with and talk to the organisers and members of  roze50plus Oldambt.  in the hope that I could learn more about the work that they do to highlight the LGBTI community and to ensure acceptance and inclusion.

Arriving at the High Tea, I was warmly welcomed and immediately accepted into this group.  The buzz of a lively discussion, warm conversation and live music was the order of the afternoon. As I sat there comfortable amongst people that I had never met before I contemplated, how easily I was accepted for who I am. If I can laugh, tell a silly joke and be a good conversationalist then why should it be any different for any of the wonderful people that I met that afternoon?  When asked “what was my drive to be involved in championing for LGBTI people?” I stated, “Why should I be able to walk into any room and happily talk about my husband without any fear of discrimination?  Yet for you, there will be times where you have to decide on the spot if it is safe for you to talk about your long-time husband, wife or partner just because they are the same sex as you. That is not a fair world to me!”

Some of the support that The Roze 50 plus (Oldambt) aims to offer includes; social activities, confidential conversations, strategic vision, contribution to municipal policies for the LGBTI community and safety to be who you are. It amazes me that still in our society today, people who identify within the LGBTI community often need the security of safe meeting places and organised social events to be able to feel that they can simply be themselves.  That being the case, it is the dedication of a core group of people that keeps this organisation ticking over. Their commitment to improving the situation of older and aging LGBTI’s in the Oldambt and surrounding areas had my admiration.

Although I attended one of their many social meetings, crucial for mental health well-being, it soon became clear that there were many important activities for this group. One such example is ensuring that institutions such as healthcare organisations, churches, sports clubs and schools are made aware of the difficulties that people within the LGBTI community face when wanting to become involved in community activities for fear of discrimination and exclusion.

Whilst in The Netherlands I continue my work with the organisation in Australia, Reliant Healthcare, where we are actively involved in planning, implementing and working toward inclusive practices for healthcare for people within the LGBTI community. We have recently become a foundation member of the ACON organisation that advocates for the LGBTI community. It was wonderful then to be able to gain further knowledge from the members of  roze50plus Oldambt and combine this with my work in Australia. Networking with groups in The Netherlands continues to strengthen my knowledge and practices surrounding policies and strategies for Aged Care and the community. Being involved in HAendekunsten has given me this fantastic opportunity to expand my knowledge and network.

I was delighted to be given this chance to pop in on Marjet and the rest of the crew at roze50plus Oldambt …happy to enjoy the cakes, good company and discussion over people’s rights to just be, but also determined to help bring attention to the services designed to help, encourage, welcome and advocate for people and their rights to be who they are.

 

*LGBTI staat voor lesbisch, gay, transgender en interseksueel georiënteerde mensen

Lees meer

Do you see me? Door Susan Tredenick

De Australische wijkverpleegkundige en health-care consultant Susan Tredenick is voor enige tijd met man en kinderen in Nederland komen wonen. Vanuit haar specialisatie ouderen en zorginnovatie, benaderde Susan het netwerk Health Ageing & de Kunsten omdat ze graag meer wilde weten over de praktijk van kunst & ouderen. Wat is daar voor een betere manier dan projecten uit ons noordelijk netwerk en de drie Age Friendly Cultural Cities in Groningen, Friesland en Drenthe te bezoeken? In deze blog-spot schrijft Susan over haar ervaringen.

Last Friday I attended the premier of ‘Wachten op visite’, a dance performance which is the latest project of chorographer Marlien Seinstra’s company DeDansDivisie. I have previously written about her successful production ‘Dansen met Parkinson’ which was very moving and a joy to see.

Before attending I did some research. Indications are that loneliness, specifically among vulnerable groups, is increasing. Normally attention is given to our older generation, but is is people of all

ages who can suffer from feeling lonely. Sometimes our social networks do not provide us with the needed companionship that we seek.  With a world population over 7 billion people, how is it possible that ‘loneliness’ is an ever increasing problem”? With this in mind I attended the show in DE Harmonie in Leeuwarden, intrigued to see what this performance would deliver.

Poignancy and humour combined

The stage is set with randomly placed empty chairs. Slowly, one by one the dancers enter, searching for a spot where they can sit, watch and wait patiently for that elusive visitor to come. Their temperament is shown by the way they poise themselves on the chair, facing directly forward, sitting upright or demurely sitting toward the back almost frightened for people to see them….their only protection is a pot with a geranium.

The dance continues to poignantly capture the hard cold facts of people who are lonely and try, generally unsuccessfully, to have their voices heard and their presence noticed. Combining narrative, humour and simplified dance moves (so that the performers of all ability were able to participate) the performance brilliantly captures the essence of what often is a taboo subject for many people. The practical use of dancers ranging in age from 18 to 70+ suggests that loneliness is present across the generations, while the humorous portrayal of the singles evening delightfully captures what lengths some people must endure to seek companionship. During the evening we are carried further along the journey and given awareness into this world of so many people.

The arts and health

Wachten op visitie is again a show that highlights the successful combining of the arts and health. Performers were given a common goal to strive for, whilst undoubtedly making friendships during their time together and exploring each other’s stories. It is brave people who are willing to confront their loneliness so publically and to bring this subject to the forefront of people’s minds in a more positive light. Using dance as the medium, we are shown that this is a situation that needs attention and commitment to overcome.

I enjoyed this show immensely and could relate very well as, for me personally, my ability to cope with loneliness has been tested while living far away from Sidney in my husband’s home country. I think this may be true for a number of people. Being able to visit projects that are aligned with ‘Healthy Ageing, Music and the Arts’ continues to spark my interest and education in the ability of the arts to provide sustainable practices that have many health benefits for all. It is here that I have learnt that dance can easily portray a life experience that is easily recognised.

Even if you have never experienced loneliness, there will be people very close to you, people in your community or others that pass you on the street that do. Seinstra and her performers enable ‘Wachten op Visite’ to give you some insight into this daily occurrence and to this I say Bravo!

Susan Tredenick, december 2017

Foto: Niels Westra

Na de Harmonie gaat de voorstelling op tournee langs diverse gemeenten, zorg- en oudereninstellingen. Informatie op de website DeDansDivisie

Lees meer

Samen kunst verkennen. Door Wilma Colewij

Samen Kunst Verkennen is een initiatief van een groepje Groningers verenigd in Groningen Plus. Vanuit het idee dat een gezamenlijke kunstverkenning iets bijzonders met je kan doen, trekken de komende maanden diverse groepjes van 3-4 gelijkgestemde ‘plussers’ samen op – ieder werkend aan een persoonlijke kunstverkenning. Dat kan nog overal toe leiden. Het enige dat zeker is, is dat ze samen op pad gaan.  

Op woensdag 18 oktober was het zover. Ons project “Samen kunst verkennen” ging van start met een workshop in de studio van het gastvrije Noord Nederlands Toneel aan de Bloemstraat in Groningen. Om en nabij 30 deelnemers gingen samen met Anika Abbing, theaterdocent, verkennen wat een ieder zelf ervaart bij kunst en de verschillende uitingsvormen. Individueel en in groepjes werd aandacht besteed aan de vragen: welke kunstvormen spreken je aan, hoe maak je samen een installatie en wat zijn je voorkeuren in het samenwerken, zowel in tweetallen als in een grotere groep. De middag werd afgesloten met enkele presentaties; zoals een hoorspel rondom de betekenis van een trommel en een set foto’s aan de hand van een ter plekke bedacht thema. Met veel plezier hebben we een aantal uren intensief gewerkt en nagepraat over de verschillende opdrachten.

Als aftrap leverde deze eerste ontmoeting genoeg stof tot nadenken voor de tweede etappe. Die was op 1 november bij VRIJDAG, in de achterzaal aan de St. Jansstraat in Groningen. Na een korte uitleg door Gert Los werd iedereen uitgenodigd om zijn of haar voorkeuren kenbaar te maken. Waar wil je mee aan de slag de komen maanden, zowel qua inhoud als kunstvorm?

Deelnemers die elkaar voor een groot deel niet kenden, vormden spontaan een aantal werkgroepen in de grootte van 3 à 5 personen. De praktische redenen daar achter: zo kun je makkelijk samen op stap met één auto en je praat makkelijk aan één tafel. Door elkaars ideeën voor een kunstproject te verkennen en uit te wisselen ontstonden mooie plannen met de mogelijkheid om, waar gewenst, nog onderling te kunnen ruilen. Bij de presentaties van elke groep viel ons de rijkdom aan creatieve en inspirerende ideeën op. Uit de plannen voor een mogelijke aanpak bleek hoe belangrijk onze verschillende, eigen netwerken kunnen zijn. Deelnemers gaven zichzelf en elkaar vooral veel vrijheid om waar nodig en gewenst zaken aan te passen.

Bijvangst

Opvallend was hoe makkelijk er ook nog tussen de diverse groepjes onderling verbindingen werden gelegd. Die kruisbestuiving gaan we zeker voortzetten op 13 december wanneer we  elkaar weer met de hele groep van 25 mensen treffen om bij te praten. Nog een bijvangst van deze eerste twee middagen: wie zin of belangstelling heeft kan ook nog samen op pad naar het museum of theater.

Met enthousiasme gaan we nu eerst aan het werk, op naar april 2018.  Dan presenteren we tijdens de culturele actiemaand voor senioren, Kunst op Stee, in een “grande finale” de resultaten van onze individuele en gezamenlijke creatieve zoektocht. Wat zal de meerwaarde voor ieder persoonlijk zijn geweest van dit samen kunst verkennen? Dat hopen we volgend jaar met u te kunnen delen.

Tekst: Wilma Colewij Foto’s: Mary Ritsema

(deze blog is een compilatie van eerdere berichten over Samen Kunst Verkennen in de Seniorenkrant)

Lees meer

Wat wil je worden als je oud bent? door Saskia van de Ree

Vrijdag 20 oktober j.l. ontmoette een gezelschap van ca 150 ouderen, studenten en andere geïnteresseerden elkaar op het jaarsymposium van de Denktank 60+ Noord in Beilen.  Saskia van de Ree, projectleider van de Innovatiewerkplaats Healthy Ageing en de Kunsten was erbij.

Het thema van het symposium ‘Wat wil je worden als je oud bent?’ van het 60+ Netwerk Noord spreekt mij aan, omdat die vraag niet pas begint als je met pensioen gaat. Het gaat over ons allemaal. Als je mensen vraagt wie hun voorbeeld is van ‘goed oud worden’, komen ze vaak met het verhaal van een tante of grootouder van vroeger. Jong en oud hebben wat dat betreft iets met elkaar: jongeren beginnen aan hun volwassen leven, ouderen zijn begonnen aan  ‘de rest van hun leven’. Over wanneer de vrijheid die bij het ouder worden hoort als beangstigend wordt ervaren (het spreekwoordelijke gat na het pensioen) en waarin juist de bevrijding zit, gaat deze dag.

Zelf bijdragen aan innovaties ouderenzorg  

Ik ken de Denktank 60+ Noord via Anjo Geluk, een van de trekkers en voorzitter van het netwerk. Anjo begon een paar jaar terug een pilot-project samen met het Lectoraat Innoveren in de Ouderenzorg  van de Hogeschool Windesheim in Zwolle. Sindsdien draagt een groep ouderen op Windesheim vanuit hun persoonlijke ervaring met ouder worden bij aan het onderwijs over ouderenzorg. Dat hun vinger in de pap van het onderwijs niet blijft bij halve maatregelen, blijkt vandaag. Veel van de vandaag aanwezige studenten komen van de studie Toegepaste Gerontologie in Zwolle. In het panelgesprek vertelt Jacqueline Ralph over de bevrediging en lol zij beleeft aan het Living-Lab-onderwijs. Ze trekt een heel jaar lang als studiemaatje op met een student, ze spreken elkaar wekelijks over onderwijsopdrachten maar ook gewoon over het leven.

Vergeetachtigheid leidt niet tot dementie!

Douwe Draaisma is uitgenodigd om over een grote donderwolk te praten, die boven het ouder worden hangt: de angst voor vergeetachtigheid. Hij stelt ons gerust. Dat je namen vergeet, of niet meer weet waar je ook alweer voor naar de keuken was gelopen – de algemene vergeetachtigheid die nu eenmaal bij ouder worden hoort, leidt niet tot dementie. Wees niet zo streng voor jezelf, zegt Draaisma. Waar jongeren hun vergeetachtigheid makkelijk verexcuseren met ‘ik heb nu eenmaal veel te doen’, leggen ouderen als het ware een strafblad aan van hun vergeetachtigheid.  Natuurlijk zijn percentages van een op de vijf volwassenen (een op de drie vrouwen) krijgt dementie beangstigend.  Maar trap niet in de perfide geheugenmarketing van de ouderenbladen. Dat je met bridge en puzzelboekjes iets tegen dementie kan doen, is pertinent niet waar.

Een filosofische kijk op goed oud worden

Filosoof Hanne Laceulle van de Universiteit van Humanistiek vraagt zich af waarom er zoveel aandacht is voor gezondheid en ouder worden maar existentiële zingevingsvraagstukken in veel healthy-ageingstudies worden overgeslagen. Op zoek naar woorden voor wat goed oud worden betekent, citeert Laceulle een paar prachtige dichtregels:

‘Hoe verzet men zich tegen de makkelijke uitweg die ouder worden tot metafoor van de dood verklaart? Hoe en waarmee verwerft een mens de woordenschat van de ouderdom?’ (Antjie Krog, uit de bundel Lijfkreet, 2006)

In het laat-moderne denken, zegt Laceulle, staat – ook als het gaat om ouder worden –zelfbeschikking voorop. Maar in dat ‘je-hebt-je-leven-zelf-in-de-hand denken’ zit ook een perverse boodschap. We zijn niet alleen op de wereld. Daarom zoekt Laceulle de tegenverhalen op, verhalen die het middenveld beschrijven tussen de marginalisering van ouderen (oud = afgeschreven) en de gedwongen keuzebiografie van het Zwitserleven-gevoel. De kunsten en de media kunnen helpen voorbeeldfiguren zichtbaar te maken en verhalen te vertellen die de stereotypen actief weerspreken. Bij Laceulle gaat zelfverwerkelijking over hoe je in alle vitaliteit en kwetsbaarheid in het leven kan staan. Wat je daarbij nodig hebt, rangschikt ze onder de waarden

  • autonomie – Wat kan ik doen? Waar sta ik voor? Wat is voor mij echt belangrijk?
  • authenticiteit – Wie wil ik eigenlijk zijn? Wie ben ik tot nu toe geweest? Hoe beïnvloeden anderen mij?
  • deugd – Wat zijn mijn beste kwaliteiten? Wat heb ik bij te dragen? Wat doe ik met wat mij overkomt?

Uit de zaal vraagt iemand zich af, of het sterk filosofische getinte verhaal van Laceulle wel voor iedereen is weggelegd? Wordt goed oud worden hiermee niet weer juist beperkt tot iets intellectueels voor de happy few? Nee, dat is beslist niet haar bedoeling. Denk maar aan hoe praktisch de levenswijsheid van ouderen ook kan zijn. Voor vitaliteit in kwetsbaarheid hoef je beslist geen boeken te hebben gelezen.

De dag sluit af met de lancering van een nieuw ouderenplatform in het kader van Anders Oud 2030. Wil je ook af en toe, buiten institutionele kaders van bond of vereniging meepraten / je stem laten horen over kwesties die ouderenzorg aangaan? Dan kan je je daarvoor aanmelden bij: info@andersoud2030.nl

Saskia van de Ree, 25 oktober 2017

Lees meer

Every step is the next one. By Susan Tredenick

Op 10 oktober promoveerde kunsthistoricus en kunstacademiedocent Leo Delfgaauw aan de RUG met een boeiend onderzoek naar hoe oudere kunstenaars niet ophouden met leren. Wat je terugziet in zowel hun levensverhaal als hun werk is eigenlijk dat zij ‘leren zij van het leren’. Dat aspect van life long learning is ook voor niet-kunstenaars interessant. Onze Australische gastblogster Susan Tredenick bezocht de expositie ‘Elke stap is een volgende’ die van 10 t/m 20 oktober te zien is bij Academie Minerva aan de Praediniussingel 59.

What happens when artists inevitably grow old? Leo Delfgaauw’s PhD-subject, as all questions containing messaging of ageing is close to my heart. Leo’s research enforces the spotlight to be put squarely on the older artist. The research concentrates mainly on the educative process of advanced artistry. The partnering exhibition gives an enlightening glance into the actual artwork that is being produced by these older artists as well as representation of the influences that dominate different stages of life.

The exhibition’s staging and portraits themselves have managed to bring to life the story of ageing and its influence on the artist’s work. The depiction in the various self-portraits show us the influence that time has, not only physically but also on the artist’s ability.

Each symbol represents a factor that shapes our thinking around ageing and the staging of life. The self-portraits, as previously mentioned, that depict both the younger and older artist and life’s influence, the clocks that remind us of the passing and movement between time, the stairs that represent steps that one must take to negotiate one’s  own life and the accompanying stories. But here in this exhibition it is the reference specifically to the older artist and what can be learnt from their experiences that will be used to guide future educative processes. Of special mention is the video-artwork of Margriet Luyten, portraits of 9 artists, ‘’  In the nine-part work that she has composed on the basis of these artists, she actually gives consideration to their present ages. Their lives as artists are contained in double portraits, each one opening a segment.”

 

Displayed in the Minerva building, it is a stark room that confronts the visitor but the exhibition inside will give many a cause for contemplating life’s influence and a timely reminder of the importance of the work and the need for the older artist to continue to be acknowledged.

 

 

 

 

 

 

 

Lees meer

Marathonervaring op festival De Kunst van het ouder worden. Door Mary Ritsema

Vrijdag 29 september bezocht Mary Ritsema uit Schipborg het festival De Kunst van het ouder worden in de Groninger Forum Bibliotheek. Zij was niet alleen bezoeker maar vertegenwoordigde er ook het project Samen Kunst Verkennen van Groningen Plus. In deze blog doet Mary verslag van haar persoonlijke festivalmarathon.

De Kunst van het ouder worden: de festivaltitel prikkelt; het is niet altijd eenvoudig, we willen bijna allemaal graag ouder worden, als het kan een beetje prettig en gezond!

Vandaag ben ik met een paar collega-initiatiefnemers aanwezig om deelnemers te vinden voor ons project Samen Kunst verkennen! Met dit project, een initiatief van Groningen Plus gaan we met veertig ouderen drie maanden lang op onderzoek uit. De aftrap van ons project is woensdag 18de oktober met een workshop bij het NNT. Twee weken later gaan we groepjes vormen die drie maanden met elkaar aan een eigen project gaan werken. Het enige dat vaststaat is dat het iets met kunst te maken heeft. De hamvraag in het project is: wat betekent kunst bij ons eigen ouder worden? Aanmelden en meer info via deze link.

Omdat ik ben gevraagd of ik een blog zou willen schrijven ben ik ook bij de opening. Daar roept Saskia van Ham van VRIJDAG aanwezigen met een goed plan voor een rijker culturele leven op een beroep te doen op het nieuwe ouderencultuurfonds Pronkjewail. Van die mogelijkheid hebben wij al. gebruik kunnen maken. Het Pronkjewailfonds steunt ook Samen Kunst Verkennen! Helemaal leuk is het als aanwezigen na de openingstoespraak van cultuurwethouder, Paul de Rook, samen gaan rock ‘n’ rollen. Iedereen doet mee, nadat een danspaar van samen 145 jaar oud (gemiddeld bijna 75 jaar!!!) ons enthousiast maakt. De sfeer is gezet.

Met Samen Kunst Verkennen staan we naast Minke de Groot, bij haar kun je zeefdrukken, een gat in de markt zo blijkt. De deelnemers gaan met een eigen kunstwerkje, een placemat met eigen zeefdruk, naar huis. Onze andere buurvrouw is Sjikke Mulder, die samen met Heleen Untied het boekje: Stoppen met werken. Hoe moeilijk kan het zijn… ! heeft geschreven. Met pensioen gaan en dan? Zij hebben vrouwen geïnterviewd en mocht u denken: gelukkig het is zover, voor velen werkt dat niet zo.

Schuin tegenover ons wordt tv gemaakt door Samen-in-Beeld-tv en een stukje verderop is een live radio-show met Marjolein Rover van Zomaar Radio. Ook op begane grond van de bibliotheek, tussen de boeken krijgen mensen een inkijkje in robotica. Als zorgrobot Zora gymnastiekoefeningen doet klinkt er luid gelach, maar men doet toch mee. En je kan vandaag gedichten leren schrijven bij stadsdichter Lilian Zielstra. Ik neem een kijkje: het gaat over ervaring met je eerste liefde. Had ik bij moeten zitten, mijn eerst liefde is er vandaag ook, we zijn september 2019 vijftig jaar getrouwd. Lilian vertelt dat het bij schrijven vooral gaat om weglaten, overbodige informatie schrappen is het credo.

Achterin bij het trappenhuis Wembo Liu, een studente van Minerva met haar kunstproject. Bij een groot scherm en via allerlei armbewegingen kan ik de elementen vuur, water, aarde en bomen met elkaar verbinden. Een andere student van de masteropleiding MadTech van Minerva, Kayleigh Beard heeft een installatie gemaakt waar je met armbewegingen muziek kunt maken. Met een koptelefoon op waarop vioolmuziek is te horen, sta ik te dirigeren. De tonen veranderen van hoog naar laag. Erg leuk en ook nog grappig voor de toeschouwers!

Het lukt mij ook nog een lezing bij te wonen. Peter van Beek vertelt over zijn fotoproject Hollandse Wijzen. Hij geeft een cursus van 4 workshops aan ouderen via verzorgingshuizen, asielzoekerscentra, culturele groepen etc. De deelnemers gaan elkaar portretteren, zo ontstaat een reportage. Het observeren van elkaar doet duidelijk iets met mensen. Ook wij moeten twee minuten naar onze buurman of buurvrouw kijken. Jammer genoeg werkt dat iets minder effectief in deze festivalsetting omdat we vervolgens geen foto kunnen maken. Jammer, het kijken naar mijn buurman blijft nu steken in het nadenken over waarom zou mijn buurman hier vandaag zijn? Ging hij met iemand mee? Of wilde hij zelf hier graag zijn?

Ik moet weer naar mijn “werkplek”. Daar ontmoet ik Han de Ruiter, voorheen lid van het College van bestuur van de Hanzehogeschool (mijn oude werkplek) en nu directeur van Healthy Ageing. We praten een tijdje en dan is het alweer tijd om te gaan eten. We zitten naast elkaar aan tafel en gesprekstof genoeg. De pompoensoep en salades staan al klaar. Zeven dames van Vrouwkracht Catering (Jasmijn Zorgt) hebben gekookt en dienen op. Heerlijke rijst- en bamischotels, gebakken groenten en kip staan te dampen op de tafels. Na afloop is er een grote dadelbonbons met kokos. Mmm!

foto Heleen Untied

’s Avonds is het aantal bezoekers minder groot. Het is duidelijk dat de middag bij de mensen de voorkeur heeft. Met mijn aanwezigheid vanaf ’s middags 13.00 uur voel ik me inmiddels alsof ik een marathon heb gelopen. Onze nieuwe buurvrouw op de expositie blijkt Ida Buijs, de creatieve juf van de school van onze kleinzoon te zijn. Op tafel liggen allemaal speelattributen. Ida maakt een foto van Heleen Untied. Via trucjes wordt een minifoto van Heleen tegen een grote speelgoedkikker geplaatst. Heleen wéér op de foto: ze kust de kikker. Het resultaat is bijzonder grappig.

foto Bob de Vries

 

Bij de stilte disco (Silent Disco) krijg ik een koptelefoon met rock and roll muziek op mijn hoofd en dans ik nog een rondje op de dansvloer. Een mevrouw met een rollator accepteert mijn uitgestoken hand, ze doet ook mee. Kijken is natuurlijk ook vermakelijk, zeker zonder de muziek. Het is tijd!

We gaan huiswaarts, het was een leuke dag, met vooral mooie ontmoetingen.

 

 

Tekst en foto’s (tenzij anders vermeld) Mary Ritsema, 1 oktober 2017

 

 

Lees meer

It is not bricks and mortar that make a house a home door Susan Tredenick

Eind juni was onze Australische gastblogster Susan Tredenick op bezoek in de Olde Heem in Kloosterburen. Ze woonde er de workshop Hollandse Wijzen bij waarvoor ouderen uit Kloosterburen en Groningen stad een maand aan het werk gingen met fotograaf Peter van Beek. En Susan sprak in Kloosterburen met kunstenaar Anne Hilderink, initiatiefneemster en in de dagelijkse leiding van dorpscoöperatie Klooster en Buren. De foto-expositie Hollandse Wijzen is vrijdag 29 september a.s. te zien op het festival De Kunst van het ouder worden in de Groninger Forum Bibliotheek.  

The drive from Groningen to Kloosterburen took approximately 40 minutes; having not ventured further north before, I was pleasantly surprised with the scenery and could feel myself physically and mentally relaxing as I drove up through the peaceful countryside. There are plenty of things happening in this northern village and its local community cooperation project. I was curious to learn about the background story and to meet with some of the local residents.

Arriving at the Olde Heem residents home my first impression was of the starkness of the building that was set against a quaint village backdrop. Reminiscent of many an aged care home where I have spent my fair share of time, my initial reaction was that there would be nothing new to be seen. But the English idiom ‘don’t judge a book by its cover’ was ringing in my ears and with the innovative healthy ageing projects and media coverage that I had read involving this community I knew that there was a different story to be told.

The initial idea of the co-operative came about when the population of the community started dwindling. There was a genuine threat of the area becoming a ghost town, and later on Olde Heem was rejected by the Zonnehuisgroep care organisation. The next move for this community needed to be bold. It needed to bring everyone, regardless of age or ability, together and give them a sense of belonging and acknowledgement.

Olde Heem is now home to all. The aged, teenagers, locals and part-time visitors all share this home. The restaurant will open its doors to the community and growing food and the purchasing of local products is a given. Various activities are held in the adjoining church and the recent opening of a day-care centre in Olde Heem allows for a wonderful interaction between all ages of life. During my visit the photography project: Hollandse Wijzen was taking place. The project gives elderly people of different backgrounds and cultures the room to explore the world of art, culture and photography. They photograph a younger generation, take scenery or still live pictures as self-portrait and doing so, bring their own lives into view. Through the photos they make contact with each other giving a sense of understanding of other cultures and self-importance.

It is innovative projects like these being held at Kloosterburen that gives a sense of belonging, companionship and a voice to the residents of the area which will helps shape future initiatives.

So why do we marvel at such an initiative. Is it the boldness of such a large undertaking and the dreams of a group of people to turn their village, high up in the north, back into a self-sufficient, vibrant supportive community? Is it the idea of opening a nursing home to welcome everyone, regardless of age, support needed or place in society? Or could it be that we hope that this project is successful as it reminds us of how communities really should be, that is; joined and not separate. Separate groups of elderly, children, disabled, singles, and couples soon may no longer have a place in our society. Instead having communities that learn from another, offer different experiences, ideas and dreams that help shape and enrich our lives will be the new norm.

Kloosterburen, its projects and the future plans and hopes of the community gave me a sense of the passion and true commitment of everyone for this endeavour to be successful; a timely reminder for me that it is not bricks and mortar that make a house a home.

Susan Tredenick, juli 2017

Lees meer